Alleen een goed ontworpen en zorgvuldig aangelegde installatie blijft koel, veilig en efficiënt. En toch, terwijl het aantal pv-installaties nog altijd gestaag groeit, neemt ook het aantal incidenten toe waarbij zonnepanelen betrokken zijn. In onderzoek van het Nederlands Instituut voor Publieke Veiligheid (NIPV), Nen en TNO kwam naar voren dat in de periode november 2022 tot en met oktober 2023 ongeveer 1 procent van alle gebouwbranden gerelateerd was aan een installatie met zonnepanelen. Het leeuwendeel van die situaties ontstond niet binnen de zonnepaneleninstallatie zelf, maar werd er wel door beïnvloed. ‘Een zonnepaneel op zich is niet gevaarlijk,’ zegt Jeroen Keyser, programmamanager Veilige Energietransitie bij Brandweer Nederland. ‘Het gaat erom hoe het systeem wordt geïnstalleerd.’

Waar het misgaat

Brandweer Nederland ziet vooral problemen door installatiefouten, waaronder verkeerd gemonteerde connectoren, beschadigde kabels of bekabeling die door vochtige leidingen loopt. Soms ziet Keyser dat connectoren van verschillende merken aan elkaar worden verbonden die goed lijken te passen, maar niet geschikt zijn om met elkaar te verbinden. ‘Dat zorgt voor vlambogen of kortsluiting, en dus brand. Daarnaast constateren we dat een deel van de branden ontstaat doordat voorschriften van leveranciers worden genegeerd. Zo moet er bij sommige in-dak-systemen minstens 10 cm centimeter vrije ruimte achter de panelen zijn. Toch zien we installaties waar die ruimte minder is dan 5 cm. De warmte kan dan niet weg en dat leidt tot oververhitting.’
Daarnaast wijst hij op toegankelijkheid voor de brandweer. ‘Op platte daken wordt vaak elke vierkante meter benut, waardoor er geen looproutes overblijven. Dat maakt onderhoud lastig, maar ook onze inzet bij brand. We vragen daarom om vrije zones en om blusaansluitingen die doorlopen tot het dakniveau.’

Veilige installatie begint bij de installateur

Verzekeraars zien ook dat er bij de aanleg nogal eens wat misgaat. Richard Dekker en Rik Greveling nemen namens het Verbond van Verzekeraars deel aan verschillende commissies op het gebied van pv-installaties. ‘De grootste oorzaak van brandschade door de pv-installatie is te herleiden tot menselijk handelen,’ bevestigt Greveling, senior accountconsultant bij verzekeringsmaatschappij AXA XL. ‘Een slecht aangebrachte connector of connectoren die in water liggen, lijken kleine fouten, maar kunnen grote gevolgen hebben.’
Volgens Dekker, senior risk engineer bij MSIG Europe, is er de afgelopen jaren echter vooruitgang geboekt. ‘Op alle vlakken ontwikkelden de partijen zich. Daarnaast maakte invoering van de SCIOS Scope 12-inspectie een verschil. Onafhankelijke inspecties achteraf zorgden voor een duidelijke kwaliteitsstijging. Dat gaf ook duidelijkheid aan installateurs.’
Greveling vergelijkt het met een snelwegflitser. ‘Als je weet dat er gecontroleerd wordt, houd je je aan de regels. Dat werkt ook bij installaties en inspecties. De kwaliteit ging met de invoering van de SCIOS Scope 12 al omhoog en tijdens de inspecties worden veel risico’s die dan nog overblijven er uitgehaald.’ Toch kun je het risico nooit helemaal uitsluiten. ‘Het blijft mensenwerk,’ zegt Dekker. ‘Zolang er te weinig goed geschoolde monteurs zijn, zullen ze installaties opleveren die niet voldoen aan de norm. Daarom is vakmanschap essentieel om het proces tijdens ontwerp en aanleg nog verder te verbeteren.’

De kracht van certificering

Om dat vakmanschap beter te borgen, werkt de sector aan een nieuwe certificeringsregeling zonnestroom. ‘Die regeling wordt ontwikkeld in samenwerking met onder andere Techniek Nederland, Holland Solar, InstallQ en het Verbond van Verzekeraars’, vertelt Dekker. ‘Met deze landelijke standaard willen we voorkomen dat verschillende regelingen met elkaar concurreren en de goedkoopste wint.’
De nieuwe certificering vult de bestaande SCIOS Scope 12 aan. Waar Scope 12 ná de oplevering controleert op afwijkingen, richt de nieuwe regeling zich op het traject tot en met de oplevering. ‘Kwaliteitsborging begint bij het ontwerp,’ benadrukt Greveling. ‘Het gaat bijvoorbeeld om materiaalkeuzes voor het systeem, dak, de bevestiging, draagconstructie, vlakindeling en bekabeling. Maar vlak veilig werken op hoogte niet uit, evenmin de vraag waar je tijdens het installeren het materiaal op het dak plaatst. Alleen dan kunnen we spreken van veilig installeren,’ vult Dekker aan.
Hoewel de regeling alleen gaat over de installatie zelf, zit er wel een ‘oproep’ in om vooraf andere partijen, zoals verzekeraars, te betrekken.’ Volgens Elias van Hees van het Verbond van Verzekeraars juichen verzekeraars deze ontwikkeling toe: ‘Voor ons is het belangrijk dat er zekerheid is over de kwaliteit. Met goede certificering verleggen we de focus van herstel naar preventie in het hele proces.’

‘Grootste oorzaak brandschade door pv-installatie is menselijk handelen’

Het grijze aansprakelijkheidsgebied

Van Hees legt uit dat aansprakelijkheid bij brandschade vaak moeilijk is vast te stellen. ‘Zeker bij grote branden is het lastig om te bewijzen of het door een installatiebedrijf komt. Er moet sprake zijn van aantoonbare nalatigheid, en dat kun je na een brand meestal niet meer hardmaken. Als een installatie toch aantoonbaar niet aan de geldende normen voldoet, kan dat gevolgen hebben voor de dekking. Daarom is het in ieders belang dat er via certificering en uniforme richtlijnen duidelijkheid komt.’

Monitor meer dan de opbrengst

Veel systemen worden tegenwoordig op afstand gemonitord. Dekker: ‘Daarbij wordt gemeten of de opbrengst klopt met de verwachting. Dat zegt niet automatisch iets over veiligheid. Een installatie kan brandgevaarlijk zijn zonder dat het rendement significant afneemt. Ik heb branden gezien waarbij de monitoring signalen gaf dat er iets misging, maar niemand actie ondernam. Het systeem leverde immers nog voldoende stroom. Dat is zorgwekkend.’ Volgens Dekker kan monitoring dienst doen als veiligheidsinstrument. ‘Als een omvormer een storingsmelding geeft, moet dat direct leiden tot onderzoek en actie waar nodig. Dan kun je een incident voorkomen in plaats van achteraf constateren dat we al hadden kunnen weten wat er ging gebeuren.’